تدوین کتب درسی سطح عالی حوزه های علمیه
34 بازدید
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : خرداد ماه سال ۱۳۸۶، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)
تعداد شرکت کننده : 0

این مصاحبه در خرداد ماه سال ۱۳۸۶، به درخواست خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) صورت گرفت است که ذیلا متن ویرایش شده آن تقدیم حضور خوانندگان محترم می گردد:

ایرنا: با تشکّر از اینکه وقت خود را در اختیار ما گذاشتید، میخواستیم نظر شما را در ارتباط با متون درسی حوزه و لزوم بازبینی آن بدانیم.

استاد: بسم اللَّه الرحمن الرحیم.

سؤال شما صرفاً به مرحله سطح حوزه مربوط است چرا که در درس خارج دیگر متنی نیست. در نظام حوزه مرحله سطح دو قسمت شده است: مقدّمات و سطح عالی. سطح عالی از پایه هفتم حوزه آغاز میشود و تا پایه دهم ادامه مییابد. دروس اصلی این مرحله ۳ کتاب ارزشمند رسائل، مکاسب و کفایه است. از آنجا که این حقیر مفتخرم در دروس سطح عالی حوزه در خدمت طلّاب عزیز باشم مشخّصاً درباره متون درسی این مرحله صحبت میکنم.


اوّل از همه باید ببینیم محصّلی که میخواهد متون درسی مرحله سطح عالی حوزه را بخواند در انتهای کار چه چیزی را باید بدست آورد و به چه مرحلهای از توان و دانش علمی باید برسد، آن وقت دقیقاً دست ما میآید که چه متون و کتابهایی را باید در فهرست دروس آموزشی حوزه گنجاند.

ببینید در طی این سالها یک طلبه دو چیز را باید بدست آورد: نخست شناخت کاملی از علم اصول و فقه؛ یک شناخت جامع و عمیق از محتوای این دو علم، این بخش محتوایی تحصیل است، در کنار این بخش، او باید توان فهم متون کهن علمی را هم پیدا کند؛ این امری است که گاهی اوقات مغفول واقع میشود، برای این منظور در این مرحله کتابهایی از قدیم در نظر گرفته بودند و از طلبه سطح در طی این سالها خواسته میشود به تدریج با این متون پیچیده و سنگین فقهی و اصولی آشنا شود به گونهای که بعدها بتواند بدون استاد این متون و نظائر آنها را خیلی راحت بخواند و عمیقاً بفهمد.

لذا طلبه ایدهآل در پایان سطح عالی، باید این دو خصیصه را داشته باشد: اوّلا از حیث محتوا و دانش، دارای اطلّاعات لازم و مطابق با آخرین نظریههای فقهی و اصولی باشد و ثانیاً بتواند با متون قدیمیها ارتباط برقرار کند و آن متون را بخواند و بفهمد.

شاید در اینجا بد نباشد اشارهای هم به دو دیدگاه رایج در حوزه کنیم؛ راجع به متون حوزوی دو دیدگاه در حوزه وجود دارد:

یک دیدگاه بر این عقیده است که این متون باید عوض شده و تماماً به قلم روان بازنویسی شود؛ یعنی روان سازی و آسان سازی متون حوزوی؛ چیزی شبیه کتابهای موجود دانشگاه و دبیرستان. این نظر بیشتر از سوی جوانترها مطرح میشود؛

در مقابل، دیدگاه دیگری است که معتقد است همین متون کهن باید بماند و نباید هیچ دستی در این متون برده شود؛ چرا که بزرگان علمی و دینی ما همین دروس را خواندهاند و همین مسیر را طی کردهاند. این نظر هم غالباً از سوی بزرگترها و قدیمیهای حوزه مطرح میشود.

من احساس میکنم که هر دو گروه تا حدودی درست میگویند و راه صواب بین این دو دیدگاه است؛ یعنی ما از طرفی لازم داریم یک سری متون داشته باشیم مطابق با استانداردهای آموزشی که یک شناخت عمیق و شفّاف و جدید از علم اصول و فقه ـ خصوصاً اصول ـ ارائه کند، مثل همین حلقات شهید صدر که البته میتوان در آن بازبینی کرد و آراء جدیدتر را هم به آن افزود؛ بنابراین میبایست قسمتی از متون حوزه، بنابر آخرین پیشرفتهای علمی با یک قلم علمی روان تدوین کرد و هر سال یا هر چند سال آن را مورد بازبینی قرار داد تا طلبهها خیلی راحت بتوانند دانش لازم را کسب کنند.

و از طرف دیگر این به تنهایی کافی نیست؛ چرا که به تجربه ثابت شده است کسانی که فقط متون آسان و روان را میخوانند - مثل حلقات شهید صدر یا اصول فقه مرحوم مظفّر - یک مشکلی پیدا میکنند که بعداً بروز میکند و آن این است که اینها دیگر نمیتوانند با متون قدیمی ارتباط برقرار کنند؛ دیگر توان فهم متن پیچیده شیخ انصاری را ندارند، دیگر توان فهم کفایه و کتابهای پیچیده و سنگین قدیمیها را از دست میدهند، حتّی جرأت هم ندارند که به سمت این کتابها بروند، ما به تجربه دیدهایم افرادی که به همین کتابهای جدید و روان اکتفا میکنند، ارتباط آنها با کتابهای قدیمی قطع میشود، اینجا صرفاً مسأله قطع ارتباط با یک کتاب مطرح نیست بلکه از آنجا که این کتابها هر کدام انبوهی از حواشی و تعلیقات عمیق و دقیق را در پیرامون خود دارد، قطع ارتباط با این کتب، قطع ارتباط با حواشی و تعلیقات آن است، قطع ارتباط با رسائل و مکاسب، قطع ارتباط با مجموعه کتبی است که فقها و اصولیین ما در پیرامون رسائل و مکاسب نوشتهاند؛ لذا ما باید بیائیم در عین حال که دیدگاه قدیمیها را مدّ نظر میگیریم و یک سری متون قدیمی و کهن را ـ مثل همین رسائل و مکاسبی که هست ـ در برنامه درسی سطح عالی حوزه داشته باشیم تا طلبهها قدرت فهم عبارات اساطین و قدمای حوزه را یافته و بعدها بتوانند به منابع دست اول اصولی که ادبیات پیچیدهای دارند رجوع کنند و آنچه را که در سالهای آینده، در درس خارج نیاز دارند تأمین شود.

خلاصه آنکه باید دو گونه متن در سطح عالی وجود داشته باشد تا هر دو نیاز را پاسخ یابد؛ یک سری متون روان و مطابق با استانداردهای آموزشی که هر چند سال یکبار بازبینی شوند و با آخرین نظریات منطبق گردند، و یک سری متونی که که قلمی مطابق با ادبیات دشوار و رایج در کتب قدما داشته باشند.

در این صورت نظر بزرگان هم تأمین شده است. اما باید توجه داشت که ابقاء بدون پارهای از اصلاحات و پیرایشها ممکن و مطلوب نیست. به عنوان مثال در این کتاب رسائل قسمت هایی هست که تدریس آن در مرحله سطح فائده چندانی ندارد یا بعضاً منسوخ شده است، یک سری اشکالات و ان قلتهایی است که ثمره چندانی ندارد، مطالبی تکرار شده است که میبایست حذف کرد. با این پیرایشها قسمتهای مهم و مفید رسائل باقی میماند و از همه مهمتر مدت زمان آموزشی که در سال به آن اختصاص یافته برای تدریس کل آن - وحتی نصف آن - کافی نیست. آن وقت ما اینجا هم رسائل را داریم و هم نقایص آموزشی آن را برطرف کردهایم و نتیجه این کار چنین خواهد شد که طلّاب عزیز ما در طول این ماده درسی که برای کتاب رسائل در نظر گرفته شده است بهترین و مهمترین مباحث رسائل را بخوانند؛ متأسّفانه با این همه تعطیلات حجم کتاب رسائل بسیار زیادتر از مدت زمان آموزشی است، به طوری که طلبهها در آغاز سال نو از اوّل کتاب شروع میکنند به نیمه کتاب نرسیدهاند که سال تمام میشود و نیمی از آن میماند، از سال بعد از جلد بعدی شروع میکنند باز به نیمه که میرسد سال تمام میشود، چه بهتر است که ما برای این مدّت زمان محدود قسمتهای مهم کتاب را گلچین کنیم و یک مجموعه درسی منقّح را تدوین نموده و ارائه کنیم.

البتّه قبلاً تلاش هایی در این راستا شده است که کافی نیست، به عنوان مثال آیت اللَّه مشکینی (حفظه الله) کتابی به نام «الرسائل الجدیده» دارند که در آن متن رسائل را گلچین کردهاند. لذا من به مدیریت محترم حوزه پیشنهاد میدهم که دو لجنه تشکیل بدهند: یک لجنه برای تألیف کتبی با ادبیات روان و مطابق با استانداردهای آموزشی و مشتمل بر آخرین نظریات علمی و یک لجنه هم برای پیرایش و تهذیب و تلخیص کتب مرسوم حوزه تا یک مقدار این کتابها بهره بیشتری برده شود.

در این صورت است که، در انتهای مرحله سطح به آن طلبه ایده آلی که باید برسیم، میرسیم؛ طلبهای که هم از محتوای امروز علم اصول، اطلّاع کافی داشته باشد و هم جرأت مراجعه و جسارت روبه رو شدن با متون و ادبیات پیچیده قدیمیها را دارا باشد چنین طلبهای در درس خارج موفق است.

قدری طولانی شد؟ بله؟

ایرنا: نه! خوب و جامع بود، سؤالاتی را مدّ نظر داشتیم که شما به همه آنها پاسخ دادید.

استاد:
من خیلی کلّی صحبت کردم اگر بعدها فرصتی دست داد میتوان وارد ریز قضایا شد و تخصّصیتر و همراه با مصادیق جزئیتر بحث را تببین کرد.


ایرنا: از اینکه قبول زحمت فرمودید بسیار متشکریم.

آدرس اینترنتی